Mỗi miền quê đều có một phương ngữ riêng. Ngôn ngữ gắn với văn hóa của vùng miền và tính cách của con người ở vùng ấy. Tiếng Nghệ Tĩnh (Nghệ An và Hà Tĩnh), gọi tắt là Xứ Nghệ hay được gọi nôm na là tiếng “quê choa”, nghe cứ nằng nặng, trì trà trì trục nhưng luôn mang trong đó sự khẳng khái, bộc trực và quyết đoán, ấy là thể hiện tính cách chung của người dân quê choa. Điều này, nhiều nhà ngôn ngữ học và những người vùng khác có thời gian sống ở Xứ Nghệ hoặc đã tiếp xúc với người quê choa, đã nghiên cứu và nhận xét. Quốc Hiệp không bàn nữa. Ở đây, chủ nhà xin đưa ra 2 cái "nhất" của từ địa phương quê choa để "thách đấu" với các bạn trên mọi miền Tổ quốc:
1. Từ nhiều nghĩa nhất
Đó là từ “mần”. Mần là một động từ; từ phổ thông có nghĩa là “làm”.
Ví dụ: Con đã đi mần mô chưa? (Con đã đi làm đâu chưa?).
Tuy nhiên từ này có thể dùng trong vô vàn trường hợp.
Ví dụ:
- Ta mần điếu cho vui. ("mần" có nghĩa là hút (thuốc)).
- Ta mần một chuyến. ( "mần" có nghĩa là “đi”)
- Sáng nay mần được mấy sào hả bác? ( Tùy vào ngữ cảnh nên có thể là cày, bừa, cấy, gặt…)
- Mần được mấy trang rồi? ( "mần" có nghĩa là viết)
- Mần vài xéc cho vui! ( "mần" - đánh, chơi cầu lông, bóng bàn, bóng chuyền)
- Mới mần một hiệp và đã đứt hơi. ("mần" – đá bóng, vật, đấu võ…)
- Mới mần con xe ngon hè? ( Mới mua chiếc xe đẹp quá nhỉ?)
- Mần một giấc cho tỉnh táo! ( "mần" - ngủ)
- Bố tau mần Chủ tịch tỉnh ( "mần" – giữ chức)
- Mần chén nì! ( mần – uống)
- Mần được mấy đọi rứa? (mần – ăn)
- Mần xong bức tranh nớ chưa? (mần – vẽ)
- Vv và vv….
Vậy, khi các bạn nghe một người đàn ông “quê choa” nói với một người phụ nữ hoặc ngược lại, câu: Ta mần tí hẹ?
Đố các bạn biết trong trường hợp này “mần” có nghĩa là gì?
2. Nhát cắt thời gian dài nhất
Nếu ở miền Bắc, để gọi thời gian hiện tại, quá khứ và tương lai, chỉ là:
- Hôm nay: Chỉ hiện tại
- Hôm qua: trước một ngày
- Hôm kia: trước hai ngày
- Hôm kỉa: trước ba ngày
- Hôm kìa: trước bốn ngày
- Ngày mai: sau một ngày
- Ngày kia: Sau 2 ngày
- Ngày kỉa: Sau 3 ngày
- Ngày kìa: Cách 4 ngày.
Ở miền Nam, hình như cũng thế.
Như vậy, ngoài thời gian hiện tại thì các vùng khác có thể gọi tên được trước hoặc sau chỉ 4 ngày. Riêng tiếng “quê choa” có thể gọi được 5 ngày. Cụ thể:
Hôm nay: Bựa ni
Hôm qua: Bựa qua
Hôm kia: Bựa sơ
Hôm kỉa: Bựa sơ tê
Hôm kìa: Bựa sơ tể
Ngoài ra còn có thể gọi được ngày trước cách 5 ngày bằng “Bựa sơ tề”.
Tương tự, trong tương lai thì gọi:
- Ngày mai: Bựa mai
- Ngày kia: Bựa mốt
- Ngày kỉa: Bựa mốt tê
- Ngày kìa: Bựa mốt tể
Còn sau 5 ngày thì gọi là “Bựa mốt tề”.
Như vậy, điều đặc biệt làm nên cái nhất ở đây là “sơ” và “mốt”, còn luật thay đổi thanh điệu của từ “kia” và “tê” thì giống nhau theo tứ tự: thanh không (thanh ngang), thanh hỏi, thanh huyền.
Trân trọng cả nhà cùng bàn luận cho vui.