TINH HOA HỌ TRẦN VIỆT NAM 165
Động Lực Phấn Đấu Từ Quê Hương
Gia Đình Dòng Họ
__________________________________________
GS.TS Trần Đức Thiệp
GS.TS Trần Đức Thiệp sinh năm 1949 tại xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, Tỉnh
Hà Tĩnh. Với ông, quê hương, gia đình, dòng họ chính là niềm tự hào và là động
lực để ông phấn đấu vươn lên, vượt qua mọi khó khăn thử thách trong cuộc sống.
Để đến ngày hôm nay, khi đã đạt tới đỉnh cao trong sự nghiệp nhưng người con họ
Trần này vẫn luôn hướng về quê hương, hướng về nguồn cội, bởi từ sâu thẳm
trong trái tim ông, quê hương Yên Hồ chính là cái nôi ru ông trong tuổi thơ và là tình yêu của ông trong suốt cả cuộc đời. Nơi đó tổ tiên, cha mẹ, anh chị em, bà con thân thích đã sống, đã tạo nên trong ông tình yêu và nghị lực trong cuộc sống.

Quê hương nghĩa nặng tình sâu

Nói đến Yên Hồ quê hương ông là nói đến một vùng quê nổi tiếng của
tỉnh Hà Tĩnh với rất nhiều người tài giỏi và tình cảm quê hương mặn nồng
thắm thiết. Trong những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cũng
như trong thời bình, nhân dân Yên Hồ đã góp phần xứng đáng vào sự nghiệp
chung của cả nước là đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và
xây dựng chủ nghĩa xã hội. Yên Hồ còn là vùng đất học nổi tiếng. Từ thời kỳ
phong kiến cũng như thời tân học đã có nhiều người đỗ đạt cao, tiêu biểu là
hai trạng nguyên đời Trần - Đào Tiêu và Đoàn Xuân Lôi đã được sắc phong
Thượng đẳng Phúc thần, có đền thờ ở Diên Trung, con cháu ngày nay vẫn
khói hương thờ phụng. Đây còn là quê hương của Nguyễn Biểu, vị tiến sĩ thời
Hậu Trần đã làm cho quân tướng nhà Minh phải thất kinh cảm phục bởi khí
phách hiên ngang trong bữa “tiệc đầu người” với những phần thơ khí khái,
đã mắng thẳng vào mặt Trương Phụ, tên tướng giặc tàn bạo khét tiếng, vạch
trần bộ mặt cướp nước của quân Minh, đón cái chết một cách anh hùng, để lại
nghìn thu tấm gương trung nghĩa, đã được vua Lê Thái Tổ sắc phong “Nghĩa
liệt đại thần”, được nhân dân lập đền thờ bốn mùa cúng tế. Trong 10 thế kỷ
qua, dưới thời phong kiến, Hà Tĩnh đã có 148 vị đại khoa thì Yên Hồ có tới 8
vị. Ngày nay, phát huy truyền thống hiếu học của quê hương, nhiều người con
của xã Yên Hồ cũng đã thành đạt, và có nhiều đóng góp tích cực vào sự phát
triển của quê hương, đất nước.
Một nét văn hóa nổi bật của người dân Yên Hồ là sống đoàn kết, thủy
chung, mến khách, rất khiêm nhường và tinh tế trong sinh hoạt, hiếu học và
cần cù lao động. Chính vì nét văn hóa nổi bật của người Yên Hồ, rất nhiều
dòng họ đã quy tụ lại nơi đây, trong đó có dòng họ Trần của ông. Theo tộc
phả, dòng họ Trần ở Yên Hồ, từ vị Tiên tổ là “Quốc Tử Giám – giám sinh
Trần Tướng Công” cho đến nay đã 19 đời, tính đến nay đã hơn 500 năm kể từ
khoảng giữa thế kỷ 15, đó là khi vua Lê Thái Tổ, sau khi đánh bại quân Minh
(1428) bắt đầu xây dựng đất nước, mở mang việc học, đào tạo nhân tài. Thời
điểm đó, trường đại học đầu tiên của nước ta là Quốc tử giám chỉ tuyển chọn
những người tài giỏi, có lẽ vị Tiên tổ đầu tiên của họ Trần đã được học ở Quốc
tử giám trong thời kỳ này. Những vị thế tổ hàng tiếp theo đều là những quan
văn, quan võ… Từ Tiên tổ đến Cửu thế tổ có tất cả 29 vị liệt tổ, trong đó có 10
vị võ quan, 6 vị văn quan, 8 vị được dự hàng kỳ lão. Đây chính là một truyền
thống tốt đẹp của dòng họ Trần ở Yên Hồ, là niềm tự hào của các thế hệ con
TINH HOA HỌ TRẦN VIỆT NAM 167
cháu trong dòng họ ngày nay.
Đối với ông họ hàng là điều hết sức thiêng liêng gắn kết tình cảm của
mọi người. Họ Trần ở Yên Hồ cũng như các dòng họ khác trong xã mang cùng
một bản sắc đó là bản sắc Yên Hồ được tạo dựng nên trong suốt chiều dài lịch
sử. Truyền thống đặc sắc nhất của dòng họ Trần tại Yên Hồ là tình thương yêu,
đoàn kết, nhẫn nại, khiêm nhường, siêng năng trong lao động và tinh thần
vượt khó vươn lên. Bản thân ông sinh ra trong một gia đình khó khăn nhưng
với sự giúp sức của hàng xóm láng giềng, cùng với sự đùm bọc yêu thương
của những người dân quê ông, ông cũng như các anh chị em của mình đã cố
gắng vượt lên và trở thành những người có địa vị trong xã hội. Ông sống ở quê
hương đến năm 17 tuổi thì xa quê để học tập và công tác nhưng quê hương
nghĩa nặng tình sâu luôn ở trong trái tim ông. Ông luôn noi theo những tấm
gương của những thế hệ đi trước để học tập và phấn đấu. Mỗi lần về thăm quê
lại trào dâng trong ông niềm xúc động và bao nhiêu kỷ niệm của tuổi thơ lại
ùa về, nơi đó có ông bà, cha mẹ, có họ hàng và bà con lối xóm đã tạo trong ông
tình yêu thương và nghị lực để vượt qua những khó khăn trong cuộc sống.


Chặng đường đi đến thành công

Chặng đường để GS.TS Trần Đức Thiệp đến với thành công như ngày
hôm nay chứa đựng không ít gian nan vất vả nhưng cũng đầy vinh quang và
sự vẻ vang.
Ông sinh ra trong một gia đình có tới 8 người con. Khi mới học xong
lớp 4, ông đã mất đi người cha yêu quý của mình, cũng là chỗ dựa vững chắc
cho cả gia đình. Cha mất đi để lại một đàn con thơ dại. Mẹ ông khi ấy sức khỏe
đã yếu, không còn sức lao động nên mọi việc trong gia đình chủ yếu là mấy
anh chị em phải tự lo. Nhưng bà là trụ cột, người dạy dỗ, chỉ đường và là tấm
gương đạo đức cho con cái noi theo để vững bước đi lên trong cuộc sống và
phấn đấu cho sự nghiệp. Bản thân ông từ lúc mới học xong lớp 4 cho đến khi
tốt nghiệp cấp ba năm nào cũng tranh thủ nghỉ hè ra thành phố Vinh, Nghệ
An làm việc kiếm tiền để trang trải cuộc sống. Các anh chị em ông không ai
bảo ai đã quyết tâm học tập và lao động để vươn lên và đã đạt được nhiều
thành tích đáng tự hào. Dù phải tranh thủ thời gian để vừa học vừa làm thêm
kiếm tiền nhưng ông vẫn phát huy được tinh thần hiếu học, và bản tính thông minh vốn có của mình. Năm 1966 ông được cử sang nước Cộng hòa  Nhân dân Bulgaria để học tập. Ông tốt nghiệp xuấtsắc ngành Vật lý tại Trường Đại học Tổng hợp Quốc
gia Sofia năm 1972 và đượcchuyển tiếp nghiên cứu sinh. Sau khi bảo vệ thành
công luận án tiến sỹ năm 1977 ông được mời làm cộng tác viên khoa học tại
Khoa Vật lý trường Đại học
tổng hợp Sofia. Năm 1978 ông trở về nước công tác tại Phòng Vật lý hạt nhân,
Viện Vật lý, tích cực tham gia nghiên cứu khoa học. Làm việc ở lĩnh vực Vật lý
hạt nhân, ông đã phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, vất vả, thiếu thốn thiết
bị, thậm chí có những lần nguy hiểm đến tính mạng, nhưng với lòng quyết
tâm cao độ cùng với niềm đam mê nghiên cứu, ông đã mang lại nhiều công
trình khoa học có giá trị.
Ông đã chủ trì và tham gia thực hiện thành công 20 đề tài cấp nhà nước
và cấp bộ; hướng dẫn thành công 5 luận án Tiến sĩ, nhiều luận văn Thạc sĩ và
Cử nhân; công bố trên 150 công trình khoa học trên các tạp chí và hội nghị
khoa học quốc tế và quốc gia có uy tín; tham gia giảng dạy cao học và đại học,
viết sách giáo khoa; tham gia nhiều nghiên cứu khoa học và báo cáo hội nghị
khoa học quốc tế tại nhiều nước trên thế giới như Nga, Mỹ, CHLB Đức v.v...
Bên cạnh hoạt động giảng dạy và nghiên cứu khoa học, người con họ
Trần này còn giữ nhiều chức vụ khác nhau như thư ký Hội đồng Khoa học,
phó trưởng phòng Vật lý hạt nhân, Viện Vật lý, Viện Khoa học và Công nghệ
Việt Nam từ 1984 - 1987. Sau khi thành lập Trung tâm Vật lý Hạt nhân trực
thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam tháng 9/1987, ông đã giữ các
chức vụ Trợ lý giám đốc kiêm trưởng phòng, rồi Phó giám đốc và Giám đốc
Trung tâm. Tháng 6/1992 thành lập Viện Vật lý trên cơ sở hợp nhất Viện Vật
lý, Trung tâm Vật lý lý thuyết và Trung tâm Vật lý hạt nhân, Viện Khoa học và
Công nghệ Việt Nam đã giữ các chức vụ Phó Viện trưởng Viện Vật lý, Giám
đốc Trung tâm Vật lý hạt nhân thuộc Viện Vật lý và Chủ tịch Hội đồng Khoa
học Viện. Ngoài ra, ông còn tham gia nhiều tổ chức khoa học quốc tế và quốc
gia lớn như Ủy viên Hội đồng khoa học Viện liên hợp nghiên cứu hạt nhân
Dubna, Nga; Uỷ viên Uỷ ban máy gia tốc Châu Á; Uỷ viên Hội đồng của Diễn
đàn nghiên cứu bức xạ synchrotron Châu Á Đại dương; Ủy viên Ban tư vấn
về Công nghệ bức xạ synchrotron của ASEAN; Ủy viên Hội đồng phát triển,
ứng dụng năng lượng nguyên tử Quốc gia; Ủy viên Hội đồng chức danh giáo
sư ngành Vật lý thuộc Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước; Chủ tịch Hội
Hạt nhân Việt Nam và Uỷ viên thường vụ Trung ương Hội Vật lý Việt Nam;
Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Hội khoa học phân tích Hóa, Lý và Sinh
học Việt Nam; Ủy viên Ban biên tập các tạp chí quốc gia J. Communications
in Physics và J. Nuclear Science and Technology v.v...
Năm 2011 Giáo sư Trần Đức Thiệp đã vinh dự được trao tặng Giải
thưởng Nhân tài Đất Việt trong lĩnh vực khoa học tự nhiên với công trình
“Nghiên cứu cấu trúc hạt nhân và các phản ứng hạt nhân’’ cùng với giáo sư
Nguyễn Văn Đỗ. Công trình nghiên cứu này đã phải gửi ra nước ngoài để xin
ý kiến nhận xét của các giáo sư có tiếng và Việt kiều ở nước ngoài, bởi theo
giáo sư Nguyễn Văn Hiệu, Chủ tịch Hội đồng giám khảo Cuộc thi Nhân tài
đất việt, thì: “Hai giáo sư là hai người giỏi nhất Việt nam về lĩnh vực Vật lý hạt
nhân nên không ai đủ trình độ đề xét công trình của họ’’. Ngoài ra, Giáo sư
Trần Đức Thiệp còn nhận được nhiều phần thưởng cao quý khác như: Huy
chương vì sự nghiệp Khoa học và Công nghệ của Bộ Khoa học và Công nghệ,
Chiến sỹ thi đua của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bằng
khen của Chủ tịch Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Chiến
sỹ thi đua của Viện Vật lý.
Không chỉ ông mà các anh chị em trong gia đình ông cũng đều
là những người thành đạt và có địa vị trong xã hội, hầu hết các anh chị em
của ông đều là những nhà giáo. Em trai ông Trần Đức Lịch từng là học sinh
chuyên toán của tỉnh và đoạt giải nhất toán của tỉnh Hà Tỉnh là tiến sỹ toán
học, giảng dạy ở trường đại học rồi trở thành Vụ trưởng của một Bộ. Không
chỉ tự hào vì các anh chị em trong gia đình đều là những người thành đạt,
ông còn tự hào vì trong gia đình, anh chị em sống đoàn kết, yêu thương, đùm
bọc lẫn nhau. Điều đó có ảnh hưởng rất lớn đối với thế hệ con cháu trong gia
đình ông cũng như gia đình nhỏ của ông. Đằng sau những gì mà ông có được
không thể không nói đến người vợ thương yêu, chung thủy của ông. Bà đã hy
sinh không nhỏ vì sự nghiệp của chồng, chăm lo cho con cái ngoan và học
hành tốt cũng như phấn đấu đi lên của chính mình. Bà là tiến sỹ ngành kinh
tế, nhà ngoại giao, còn con gái và con trai ông bà đều học hành giỏi dang, tốt
nghiệp các trường đại học nổi tiếng ở nước ngoài.
Đối với ông, quê hương, gia đình, dòng họ chính là niềm tự hào và là
động lực để ông phấn đấu vươn lên và đạt được những thành công như ngày
hôm nay. Dù sinh sống và làm việc xa quê hương, nhưng ông vẫn luôn hướng
về nguồn cội, vẫn thường về quê thăm hỏi họ hàng làng xóm, đóng góp vào
các hoạt động trong dòng họ và quê hương. Ông cũng như những con em họ
Trần khác của quê hương Yên Hồ, dù xa quê nhưng vẫn sẵn sàng chung tay
giúp sức vì sự phát triển của quê hương, dòng tộc. Dù ở đâu và trên cương vị
công tác nào, họ vẫn luôn hướng về quê hương, với một niềm tự hào, với thái
độ trân trọng giữ gìn và phát huy những truyền thống tốt đẹp của cha ông.