Đó là GS.TSKH-NGND Phan Nguyên Hồng (75 tuổi) hiện đang công tác tại Trung tâm Nghiên cứu hệ sinh thái rừng ngập mặn (RNM) trường Đại học Sư phạm Hà Nội. GS Phan Nguyên Hồng gần như đã dành trọn cả cuộc đời mình cho sự nghiệp nghiên cứu về hệ sinh thái RNM. Ông kịch liệt phản đối việc tàn phá RNM để nuôi tôm làm cho môi trường ven biển bị suy thoái trầm trọng.

Tôi ghé thăm GS Phan Nguyên Hồng trong một ngày áp Tết Kỷ Sửu mưa lạnh. Vị giáo sư khả kính vừa mở cổng đón khách vừa nói: "Thực sự, nếu một mình tôi sẽ không bao giờ làm được những công trình khoa học quan trọng như đã công bố. Tôi trưởng thành là nhờ sự giúp đỡ của tập thể, cộng đồng và nhân dân ven biển. Không có dân không thể nào có được những kiến thức thực tế.

Có lần 9 người trong đoàn cả nam nữ ở nhờ trong căn hộ vẻn vẹn 20m2 của gia đình anh Tám Sơn, tỉnh Minh Hải cũ, vợ chồng anh ấy nhiệt tình lắm, làm tôi nhớ mãi". Năm 1956, Phan Nguyên Hồng tốt nghiệp Trường ĐHSP HN. Năm 1958, ông về công tác tại bộ môn Thực vật học, khoa Sinh của Trường ĐHSP HN cho đến ngày về hưu khi tròn 72 tuổi.

Giáo sư đã bị "sốc" khi phải chứng kiến cảnh người dân đốn chặt RNM một cách vô tội vạ vào những năm 60 thế kỷ trước ở Quảng Ninh?

- Năm 1964, ông Nguyễn Thọ Chân - Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Ninh đề nghị Trường ĐHSP HN cử đoàn cán bộ khoa học xuống giúp tỉnh làm quy hoạch phân vùng kinh tế tự nhiên. Chúng tôi về nghiên cứu trong gần 1 năm và thấy ở đây có những loài cây sống ven biển rất đặc biệt mà người dân gọi là bãi sú, vẹt. Sự thích nghi của thực vật với môi trường nước lợ tạo điều kiện thuận lợi cho tôm, cua, cá, sò sinh sống và phát triển rất nhanh.

Thời gian đó Mỹ đánh phá miền Bắc ác liệt, khoa Sinh phải sơ tán lên Thái Nguyên. Tuy nhiên tôi vẫn quyết tâm thực hiện ý định của mình nhưng vất vả lắm. Tôi nghĩ bộ đội họ đánh nhau ngoài mặt trận được thì tại sao mình không cố gắng! Khi ra đảo Đồng Rui, huyện Tiên Yên (Quảng Ninh), tôi thấy bà con thu hoạch được rất nhiều tôm cá, cua... từ khu vực RNM. Nhưng bên cạnh đó người dân lại chặt cây sú, vẹt mang về làm củi xếp đầy cả gian nhà không chỉ để đun mà còn để sưởi ấm mùa rét, tôi rất tiếc.

Tôi nhận định, RNM và hải sản có một mối liên quan rất chặt chẽ. Các cây sống ở đây đặc biệt thích nghi với điều kiện môi trường lầy mặn, ngập nước triều định kỳ, có cây cao đến 10-15m, đó là điều làm tôi ngạc nhiên, cần phải nghiên cứu.

Giáo sư Phan Nguyên Hồng cùng gia đình tại lễ trao giải thưởng Cosmos 2008 tổ chức tại Nhật Bản. Ảnh: Anh Tuấn.

Ngoài bảo vệ môi trường, giáo sư có thể chứng minh được mối liên hệ hữu ích giữa RNM với việc phát triển kinh tế biển không?

- Lợi ích về kinh tế của RNM cực kỳ lớn. Loại rừng này được đánh giá là một trong các hệ sinh thái có năng suất sinh học cao nhất. Trong rừng ngập mặn lá cây, hoa, quả rụng xuống được vi sinh vật phân huỷ tạo môi trường mới với nguồn thức ăn phong phú cho tôm cá và nhiều hải sản quý sinh nở, phát triển. Các con vật sống trong vùng RNM ăn mùn bã. Con vật khác lại ăn con vật ăn mùn bã tạo thành chuỗi dinh dưỡng khép kín. Mất rừng ngập mặn là mất tất cả các chuỗi dinh dưỡng ấy.

Bây giờ ở một số nơi như 8 tỉnh phía Bắc: Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Thanh Hoá... tại sao nguồn sò huyết, sò lông, vạng lại phát triển rất mạnh? Nhiều người, nhiều làng thu về bạc tỉ mỗi năm, giàu lên nhanh chóng nhờ nuôi hải sản. Là bởi loài này sống trên cát ở phía ngoài RNM, khi nước triều xuống sẽ kéo theo mùn bã ra biển làm nguồn thức ăn cho chúng.

Đó là nhờ có những dự án trồng RNM của Hội chữ thập đỏ Đan Mạch, Nhật Bản, Tổ chức phục hồi RNM Nhật Bản. Diện tích RNM trồng được hiện đã lên đến hơn hai mươi hai ngàn hécta .

Phía trong RNM ở Thái Bình, Nam Định bà con nuôi cua xuất khẩu mang lại lợi nhuận cao mà nguồn giống là cua con bắt trong RNM. Con tôm mẹ người ta đánh bắt ở ngoài biển nhưng hầu hết quãng đời của nó sống trong RNM, khi gần trưởng thành thì tôm ra biển cặp đôi sinh sản ở độ sâu 40-60m nước, sau đó trứng nổi dần lên được sóng đánh trôi vào rừng phát triển và quay lại vòng đời.

Con cua đào hang sống trong RNM, cặp đôi ở trong rừng, lúc sắp đẻ, cua cái mới bơi ra biển sinh nở, từ tháng 8 đến tháng 11 cua con vào rừng sống, đây là nguồn cua giống chính phục vụ các đầm nuôi.

Nhưng gần đây, ở một số tỉnh vẫn xảy ra hiện tượng phá RNM để nuôi tôm. Theo giáo sư, chúng ta cần làm gì để ngăn chặn được thực trạng này?

- Nếu chúng ta không làm tốt việc bảo vệ môi trường ven biển thì sau này con cháu sẽ phỉ báng ông cha. Tình hình chặt phá rừng vẫn còn nhưng lẻ tẻ vì qua một số cơn bão cán bộ địa phương thấy được tác hại khi không có rừng rồi. Nhưng theo tôi, để bảo vệ và mở rộng diện tích RNM điều cần nhất là phải nâng cao được nhận thức của nhân dân cũng như cán bộ địa phương.

Tôi từng nói với Ban chủ nhiệm Chương trình Biển rằng: 5 chương trình biển trong thời gian vừa qua với sự tham gia của nhiều nhà nhà khoa học lớn, nhưng thực tế còn hạn chế vì chưa làm mảng thứ 2, đó là đánh giá về hiệu quả đối với vấn đề kinh tế - xã hội. Khi người dân vùng biển còn đói nghèo thì họ phải đánh bắt hải sản  theo cách huỷ diệt, tàn phá môi trường để lo cuộc sống hàng ngày. Trong chương trình mới chúng ta cần quan tâm rất nhiều đến vấn đề cộng đồng, đời sống xã hội.

Hầu hết trong các hội thảo cũng như các buổi tập huấn chúng tôi muốn cán bộ lãnh đạo ngồi lại nghe để hiểu về giá trị to lớn và nhiều mặt của RNM. Song chẳng mấy vị quan chức trọng trách kiên nhẫn ngồi. Họ đến phát biểu dăm câu rồi về, có biết các nhà khoa học thảo luận gì đâu. Chúng tôi đã cố gắng hết sức, nhưng những gì mình làm đến kết quả thực tế còn là một khoảng cách.

Giáo sư vẫn còn nhớ cảm giác của mình khi được trao giải thưởng Cosmos?

- Đây là một giải thưởng quý giá. Tôi rất vui. Niềm vinh dự này không chỉ dành cho riêng tôi mà còn là niềm vui chung đối với giới nghiên cứu khoa học trong cả nước. Song cũng là trách nhiệm nặng nề nếu muốn phát huy giá trị của giải thưởng vì tuổi tôi đã cao.

Tôi dành một phần trong quỹ tiền thưởng hỗ trợ các đơn vị, địa phương đăng ký nghiên cứu và phục hồi RNM; Tham gia dự án nhỏ Sympa meals "Hỗ trợ mỗi ngày 100 suất ăn trưa cho người nghèo bị bệnh ung thư ở bệnh viện K" và sẽ mở rộng thêm; Trao học bổng cho học sinh nghèo vượt khó trong nghiên cứu của khoa Sinh, Trường ĐHSP HN; Giúp đỡ Trung tâm Rừng ngập mặn hoạt động và giúp đỡ chút ít cho quê hương.